Düşün Yayıncılık

Yazar : MEHMET SALİH ARI

Raşid Halifeler’in şahsiyet ve uygulamaları hakkında değişik kanaatlere sahip olan Şîa ve Ehl-i Sünnet, temel müştereklerine rağmen farklı iki fıkhî ve kelâmî yapıya sahiptirler. Bu nedenle müntesipleri arasında da farklı iki bireysel ve toplumsal yapı oluşmuştur. Bu iki ekole mensup fert ve toplumlar arasında meydana gelen dinî düşünce farklılıklarının anlaşılıp doğru değerlendirilmesi için, bu fırkaların nasıl ortaya çıkıp şekillendiğini, bu şekillenmenin hangi faktör ve yapılanmaların etkisi altında geliştiğini tesbit etmek gerekmektedir. Bu bağlamda büyük önemi haiz olan şey, iki ekolün siyasal düşüncesinin hangi temellere dayalı olduğu ve ne gibi faktörlerden etkilendiği hususudur. Çünkü söz konusu iki mezhebin siyasal, sosyal, hatta fikrî ve kültürel yapıları, ister istemez bu özelliklerin etkisi altında gelişmektedir. Bu özellikler bilinmedikçe ve sonuçları doğru değerlendirilmedikçe iki fırkanın temel yapıları gerçek manada anlaşılamayacaktır.

İÇİNDEKİLER

TAKRİZ
ÖNSÖZ
GİRİŞ 15

1 Kaynaklar
2 Şîa’nın Tanımı, Ortaya Çıkışı
3 Şîa’da İmâmet Anlayışı ve Hz Ali’nin Vasîliği
- a- Davetin Başlangıcı Hadîsi
- b- Menzile Hadîsi
- c- Gadîr-i Hum
4 Şîa’nın Genel Olarak İlk Üç Halife’ye Bakışı

BİRİNCİ BÖLÜM: Şiîlerin Hz Ebû Bekir’in Şahsiyeti Ve Uygulamaları İle İlgili Görüşleri
1 Hz Ebû Bekir’in Adı, Künyesi ve Lakapları
2 İslâm’a Girişi
3 Resûlullah ile Hicreti ve Mağara Arkadaşlığı
4 Savaşlardaki Durumu
5 Hac Emirliği
6 Zu’l-Huveysıra (Marık)’nın Öldürülmemesi
7 Üsâme Ordusuna Katılmaması
8 Hz Peygamber’in Son Hastalığında Müslümanlara Namaz Kıldırması
9 Halifeliği
- a- Benû Saide Sakîfesi Toplantısı
- b- Hutbesinin Yorumu
10 Hz Ali’nin Hz Ebû Bekir’e Karşı Tavrı ve Biatı
11 Hz Fâtıma’nın Evini Yakma Girişimi
12 HzFâtıma’ya Karşı Tavrı ve Hz Peygamber’in Mirası
13 İrtidat Hareketi ve Zekât Vermeyenlerle Savaşması
- a- Şîa’nın Hz Peygamber’den Sonraki İrtidat Hadisesine Bakışı
- b- Mâlik b Nüveyre Olayı
14 Kur’an-ı Kerim’in Toplanması
15 Hz Ebû Bekir’in Ahkâm Bilgisi
- a- Hz Ebû Bekir’in Humus, Zekât ve Beytülmâl Gelirleri ile İlgili Kararları
- b- Hz Ebû Bekir’in Miras ve Ceza Hukuku ile İlgili Bazı Uygulamaları
16 Hz Ebû Bekir’in Şahsiyeti ve İlmi
17 Hz Ebû Bekir’in Pişmanlık Duyduğu Bazı Konular ve Vefatı

İKİNCİ BÖLÜM: Şiîlerin Hz Ömer’in Şahsiyeti Ve Uygulamaları İle İlgili Görüşleri
1 Hz Ömer’in Lakapları
2 Câhiliye Dönemindeki Hayatı ve İslâm’a Girişi
3 Savaşlardaki Durumu
4 Resûlullah’a Bazı Konularda İtiraz Etmesi
- a- Abdullah bÜbeyy’in Cenaze Namazı
- b- Ölüler İçin Ağlamaya Karşı Çıkması
- c- Ebû Hüreyre’yi İnsanları Cennetle Müjdelemekten Alıkoyması
- d- Kırtas Olayı
5 Hz Peygamber’in Vefatı Anındaki Şaşkınlığı
6 Halifeliği
7 Hz Ali ve Hz Fâtıma ile İlişkileri
8 Hz Ömer’in Hz Ali’nin Kızı Ümmü Kulsûm ile Evliliği
9 Hadîs Yazımı Konusundaki Tavrı
10 Beytülmâl ile İlgili Tasarrufları
11 Hicrî Tarihi Esas Alması
12 Devriye Gezmesi
13 Ahkâm Bilgisi ve Hukukî Uygulamaları
- a- İbadetler ile İlgili Uygulamaları
-- 1- Teyemmüm
-- 2- Ezân
-- 3- Terâvih Namazı
-- 4- Cenaze Namazı Tekbirleri
-- 5- İkindiden Sonra Nafile Namaz Kılmayı Yasaklaması
-- 6- Temettu‘ Haccından Nehyetmesi
-b- Hadlerin Uygulanması
-- 1- Zina Cezası
-- 2- İçkinin Haram Kılınması ve İçki İçme Cezası
-- 3- Kudâme b Maz‘ûn Hadisesi
-- 4- Kısas ve Diyet
c- Hz Ömer’in Kişisel Bazı Cezaî Uygulamaları
-- 1- Valilerinin Mallarına El Koyması
-- 2- Cebele b Eyhem
d- Hz Ömer’in Aile Hukuku ile İlgili Uygulamaları
-- 1- Mehir
-- 2- Boşanma
-- 3- Mut‘a Nikâhı
-- 4- Ümmü Veledin Satışını Yasaklaması
e- Miras Hukuku ile İlgili Uygulamaları
-- 1- Arap -Acem Denkliği Meselesi
-- 2- Kelâle ve Dedenin Mirası Meselesi
14 Şûra ile Halife Tayin Etmesi
15 Hz Ömer’in Şahsiyetine Yönelik Eleştiriler ve Vefatı

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: Şiîlerin Hz Osman’ın Şahsiyeti Ve Uygulamaları İle İlgili Görüşleri
1 Resûlullah’ın Kızları ile Evliliği
2 Savaşlardaki Durumu
3 Halifeliği
4 Akraba ve Memurlarına Karşı Tutumu
5 Hz Osman ile Hz Ali Arasındaki Arazi Tartışması
6 Hz Aişe ve Hz Peygamber’in Diğer Hanımları ile Diyaloğu
7 Hz Osman’ın Malî Siyâseti ve Akrabalarına Bağışları
8 Ahkâm Bilgisi ve Hukukî Uygulamaları
- a- Cuma Günü İkinci Ezânı Okutması
- b- Yolcu Namazı ile İlgili Uygulaması
- c- Mescid-i Haram ve Hac ile İlgili Uygulamaları
- d- Atlardan Zekât Alması
- e- Hadleri Uygulama
9 Bazı Konularda Sahâbîler ile Tartışması
- a- Kur’an-ı Kerim’in Çoğaltılması ve Abdullah b Mes‘ûd
- b- Ebû Zer Meselesi
- c- Ammâr b Yasir
10 Şahsiyetine Yönelik Eleştiriler ve Vefatı
11 Hz Ali ile Halifeleri Mukayese Eden Rivâyetler

Sonuç
Bibliyografya

TADIMLIK

ÖNSÖZ

Hz. Peygamber (s.a.) tarafından temeli inanç bağı üzerine kurulan İslâm toplumu, onun vefatını müteakip ilk olarak hilâfet diğer adıyla imâmet meselesi üzerinde tartışmaya başlamış ve bu tartışma ivme kazanarak günümüze kadar süregelmiştir.

Resûlullah’tan sonra İslâm’ın temsilciliğini yapan Hulefâ-i Râşidîn ve onların dönemi, İslâm tarihi bakımından birçok yönüyle büyük bir önem taşımaktadır. Çünkü Hz. Peygamber’den sonra sahâbe, İslâm’ın doğru anlaşılmasında köprü vazifesi görmektedirler. Dolayısıyla İslâmiyet’i gerçek manasıyla anlamak, her şeyden önce, onun ilk temsilcilerini yanlışsız bilmeye ve onlarla ilgili rivâyetleri doğru değerlendirmeye bağlı bulunmaktadır.

Raşid Halifeler’in şahsiyet ve uygulamaları hakkında değişik kanaatlere sahip olan Şîa ve Ehl-i Sünnet, temel müştereklerine rağmen farklı iki fıkhî ve kelâmî yapıya sahiptirler. Bu nedenle müntesipleri arasında da farklı iki bireysel ve toplumsal yapı oluşmuştur. Bu iki ekole mensup fert ve toplumlar arasında meydana gelen dinî düşünce farklılıklarının anlaşılıp doğru değerlendirilmesi için, bu fırkaların nasıl ortaya çıkıp şekillendiğini, bu şekillenmenin hangi faktör ve yapılanmaların etkisi altında geliştiğini tesbit etmek gerekmektedir. Bu bağlamda büyük önemi haiz olan şey, iki ekolün siyasal düşüncesinin hangi temellere dayalı olduğu ve ne gibi faktörlerden etkilendiği hususudur. Çünkü söz konusu iki mezhebin siyasal, sosyal, hatta fikrî ve kültürel yapıları, ister istemez bu özelliklerin etkisi altında gelişmektedir. Bu özellikler bilinmedikçe ve sonuçları doğru değerlendirilmedikçe iki fırkanın temel yapıları gerçek manada anlaşılamayacaktır.

İki ekolün siyasal düşüncesini biçimlendiren en önemli temellerden biri, onların ilk dönem İslâm tarihine bakışlarıdır. Şîa’nın ilk dönem İslâm tarihini yorumu, Ehl-i Sünnet çevrelerinde kabul gören söz konusu tarihin gerçekliğinden farklıdır. Şîa fırkasının doğuşu ile birlikte, bu ekolün ilk üç halife ile ilgili görüşleri İslâm dünyasında özellikle ilim çevrelerince tartışılan önemli konulardan olmuştur. Her iki ekolün alimleri ve diğer bağlıları arasında vuku‘ bulan hemen her tartışmada, Şîa’nın imâmet anlayışı ve ilk üç halife ile ilgili görüşleri baş sırada yer almıştır. Günümüzde de özellikle Şiî alimler bu sahada çok sayıda kitap ve makale yayınlamaya devam etmektedirler. Bir bakıma bu yayınları devam ettirmek zorundadırlar. Zira onları ve fikirlerini ayakta tutacak böyle yayınlar olmazsa Şîa’nın imâmet nazariyesi çökecektir. Bu da Şîa’nın temel felsefesinin çöküşü demektir. Bu konuda temel güçlük iki ekol arasındaki farklılıkların, sırf Hz. Ali’nin hilâfeti konusuna dayanarak açıklanmasıdır. Burada sorun, sadece Ali b. Ebî Talib’in Hz. Peygamber’in (s.a.) varisi olması ya da dördüncü halife olması değildir. Aynı zamanda Şîa’nın ilk üç halife ve uygulamaları ile ilgili eleştirel tutumu, bu iki ekolü birbirinden uzaklaştıran temel sebeplerden biri olmuştur.

Bu bağlamda her iki ekolün de siyasal, sosyal, hatta kültürel değişimleri boyunca dine yaklaşımlarındaki benzer ve farklı tarafların tesbit edilmesi, bu farklılıkların hangi faktörlerden kaynaklandığının açıklığa kavuşturulması gerekmektedir. Bu amaçla her iki mezhep de önyargılardan uzak ve bilimsel bir şekilde birbirlerini tanımaya ve tanıtmaya çalışmalıdırlar. Bu bakımdan İslâm tarihinde çok önemli bir mevkie sahip olan ilk üç halife ile ilgili olarak Şîa kaynaklarında yer alan görüş, yorum ve iddialardan haberdar olmak, onları değerlendirmek her iki kesimin birbirlerini daha iyi anlamalarına yardımcı olacaktır.

Bu çalışma; giriş, üç ana bölüm ve sonuçtan meydana gelmektedir. Giriş kısmında, Şîa’nın ortaya çıkışı ve imâmet anlayışı anlatıldıktan sonra bu ekolün özellikle tefsir, hadîs kaynaklarında yer alan ve çalışmanın ana bölümlerinde ele alınmayan daha çok ilk üç halifenin şahsiyetine yönelik genel eleştirileri üzerinde durulmuştur. Birinci bölümde Hz. Ebû Bekir, ikinci bölümde Hz. Ömer, üçüncü bölümde Hz. Osman’ın şahsiyet ve uygulamaları ile ilgili Şiîlerin görüşleri ele alınmıştır. Bir bölümde anlatılan konu, diğer iki halifeyi ilgilendirse bile mümkün mertebe diğer bölümlerde tekrar edilmemeye çalışılmıştır.

“İmâmiyye Şîası Kaynaklarına Göre İlk Üç Halife” konusunu çalışmamı tavsiye eden, ufuk açıcı ve isâbetli fikirleriyle karşılaştığım problemleri çözüme kavuşturan, danıştığım konularda yardımlarını esirgemeyen ve yayınlama aşamasında lütfedip bu çalışmaya Takriz yazan danışman hocam Prof. Dr. Mustafa Fayda’ya, ilmî birikimlerinden ve konu ile ilgili görüşlerinden istifade ettiğim hocalarım Prof. Dr. Ziya Kazıcı, Prof. Dr. İsmail Yiğit, Prof Dr. Cahit Baltacı ve Prof. Dr. Hulusi Yavuz’a, kendilerine verdiğim bölümleri okuyarak katkıda bulunan Dr. Casim Avcı, Dr. Ahmet Ceylan, Dr. H. Hüsnü Koyunoğlu, Doç. Dr. Hüseyin Yılmaz ve Dr. Mehmet Keskin’e, doküman temininde yardımcı olan Mazhar Tunç’a teşekkürlerimi sunarım. Ayrıca çalışmayı yayınlamak için teşvik ve yardımlarını gördüğüm Doç. Dr. Hüseyin Hansu ve Dr. Ramazan Yıldırım’a minnettarım.

Mehmet Salih ARI